 |
 |
|
|
کارگاه خواندن خلاق – آموزش مشارکتى کودک محور
خواندن چگونه کنشى است؟ خواندن، فرايند دريافت معناى واژگان مکتوب است. خواندن فرايند درک يک متن از راه رمزخوانى است. خواندن چنانچه تنها به رمزخوانى مکانيکى واژگان بيانجامد و درک آنها را درپى نداشته باشد، بىنتيجه است و بدون آن که کنشهاى بعدى را به همراه داشته باشد، در همان نقطه به پايان مىرسد. اما اگر خواندن با درک عميق مطلب همراه باشد، کنشهاى بعدى همچون ايجاد لذت، پاسخگويى به پرسشها و کنجکاويها، ايجاد تخيل، ايجاد سنجش و ايجاد تفکر را در پى خواهد داشت. به اين گونه خواندن، خواندن خلاق مىگويند. هنگامى که کودک الفباى زبانى را مىآموزد و در پى آن خواندن واژهها را فرا مىگيرد، به مهارت خواندن از راه کدهاى نوشتارى که همان الفبا هستند، دست يافته است. اما رمزخوانى کدهاى نوشتارى به تنهايى نمىتواند درک مطلب و در پى آن روانخوانى را به همراه داشته باشد. براى خواندن خلاق يا به عبارت ديگر، درک مطلب و ايجاد کنشهاى متوالى، ذهن خواننده بايد در مراحل خواندن فعال باشد و با متن درگير شود.
يادگيرى خواندن از چه هنگام آغاز مىشود؟ از هنگامى که کودک با زبان نوشتارى در دنياى پيرامون خود برخورد مىکند، فرايند يادگيرى خواندن آغاز مىشود. بين مهارتهاى گفتارى و خواندن و نوشتن پيوند نزديکى وجود دارد. يادگيرى خواندن به همان دليلى آغاز مىشود که کودک حرف زدن را ياد مىگيرد. هنگامى که کودک تلاش مىکند از محيط خودآگاه شود، به سرعت در حال آگاه شدن از ارزش ارتباطات است. بنابراين هر چه زودتر خواندن را با کودک آغاز کنيد، او زودتر مهارتهاى اوليه براى رسيدن به مرحلهى خواندن خلاق و عميق را کسب خواهد کرد. خواندن خلاق روندى است که از ابتداى تولد آغاز مىشود. کودک واژهها را که از آواهاى گوناگون تشکيل شده است، مىشنود، آنها را به ذهن مىسپارد، سپس تعميمشان مىدهد، به تدريج معنى جملهها را که از ترکيب واژهها ساخته شدهاند، درک ميکند و جايگاه فاعل، مفعول و فعل را مىشناسد. با پشت سر گذاشتن اين روند چند ساله، در آغاز آموزش رسمى، به هنگام آموزش الفبا ( رمز خوانى متن )، با يک نگاه گذرا به متن، واژههايى را که با ماهيت آنها به خوبى آشنا شده است، حدس مىزند و به راحتى مىخواند. در چنين شرايطى کودک نياز به مکث روى تکتک صداها و آواها ندارد. او با پيشبينى و حدس خود که براساس درک معنا به وجود آمده است، متن را به شکلى روان مىخواند.
نقش خواندن خلاق در يادگيرى کودکان خواندن خلاق يا به عبارت ديگر خواندن همراه با درک مطلب، کودک را در همهى درسها يارى ميرساند. در حال حاضر دانش آموزان به سبب کسب مهارتهاى خواندن مکانيکى، در يادگيرى مطالب بيش از درک مطلب، به حفظ کردن آنها اکتفا مىکنند. ضعف بسيارى از دانشآموزان در يادگيرى رياضى، فيزيک يا علوم انسانى نيز مربوط به همين عدم درک مطلب است. به عبارت کلى آنها به روش خلاق متن را نمىخوانند.
چگونه مىتوان با اين مشکل مقابله کرد؟ روند خواندن خلاق از بدو تولد با کودک آغاز مىشود و بنابراين بخشى از اجراى آن به عهدهى خانواده است. متاسفانه خواندن با کودکان در خانوادههاى ما جاى اندکى دارد بنابراين، مربيان و آموزگاران وظيفه دشوارترى بر عهده دارند. با اين حال مربيان و آموزگاران مىتوانند با به کار گيرى متنهاى خلاق، کودکان را از دورهى آمادگى در مسير خواندن خلاق قرار دهند تا آنها گام به گام مهارتهاى لازم را کسب کنند.
آموزش رسمى و گامهاى نخستين در خواندن خلاق در سالهاى ١٩٢٠ و ١٩٣٠ ميلادى آموزشگران بر اين باور بودند که آموزش رسمى خواندن نبايد پيش از سن شش و نيم سالگى آغاز شود. آنها معتقد بودند که کودک بايد به سطح مناسبى از رشد برسد تا به اطلاعات بنيادى دربارهى سواد دست يابد. امروزه اين نظريه رد شده است. زيرا روشن شده است که خواندن مانند راه رفتن يا دويدن از يک زمان خاص در روند رشد کودک آغاز نمىشود، بلکه مهارتى است که در يک طول زمانى به دست مىآيد. کودک پيش از شروع آموزش رسمى، مهارتهايى همچون سخن گفتن و بيان کردن را که مهارتهاى پايه در جهت خواندن خلاق است، فرا مىگيرد. کودک براى رسيدن به سطح خاصى از ادراک که لازمه خواندن خلاق است، مراحل مختلفى از شناخت را طى مىکند و مهارتهاى گوناگونى را به دست مىآورد. بنابراين براى آن که آموزش رسمى با موفقيت انجام گيرد و کودک به سطح بالايى از ادراک به هنگام خواندن برسد، والدين و مربيان بايد با سهيم شدن کتابهاى گوناگون با کودکان، از بدو تولد تا به هنگام ورود به مدرسه، کودک را در کسب مهارتهاى زبانى و شناختى يارى رسانند.
خواندن خلاق به چه نوع موادى نيازمند است؟ بحث يادگيرى زبان و يا سواد از راه ادبيات، بحثى است که سالهاست در سامانهى آموزشى کشورهاى پيشرفته آغاز شده است و اکنون به عنوان يک اصل ثابت در مدارس پياده مىشود و مواد گوناگونى نيز براى آن فراهم شده است. مهمترين مواد، موادى هستند که با کودکان پيوند عاطفى برقرار کنند و حس لذت و شادابى را در آنها برانگيزند تا کودک خواهان ادامه و تکرار خواندن باشد. ادبيات در مفهوم عام، و داستانهاى تصويرى و مصور در مفهوم خاص بهترين مواد خواندنى براى کسب مهارتهاى لازم خواندن در کودکان است. کتابهاى تصويرى، که داراى تصاوير زياد و متنهاى کوتاه هستند، کلامى موزون دارند و جملههايى که در طول داستان تکرار مىشوند و مهمتر از همه داستانى پر کشش و به ياد ماندنى را بيان مىکنند، بهترين مواد براى کسب مهارتهاى خواندن خلاق در کودکاناند. امروزه در کشورهاى پيشرفته افزون بر کتابهاى داستانى تصويرى که به فراوانى در اختيار کودکان قرار مىگيرند، کتابهايى درمرحلهى آمادگى و کلاس اول به بالا تهيه مىشوند که به کتابهاى آسانخوان يا کتابهاى آموزش مقدماتى معروفاند. اين کتابها پلى ميان کتابهاى تصويرى داستانى و کتابهاى آموزشى هستند. کتابهاى آسانخوان يا کتابهاى آموزش مقدماتى، کودکان را گام به گام به سوى کسب مهارتهاى سواد هدايت مىکنند. اين کتابها، داراى داستان يا داستانهايى به زبان ساده و با واژههاى کنترل شدهاند تا نوآموز بتواند آنها را به طور مستقل بخواند. داستانها در کتابهاى آموزش مقدماتى از بسيار ساده شروع، و به تدريج پيچيده مىشوند. در ايران به جز کتاب درسى کلاس اول، کتابهايى ويژهى گسترش يادگيرى خواندن در اختيار آموزگاران قرار ندارد. تهيهى کتابهاى فارسى آموز ادبى (١) و (٢) و واژه نامه چيستانى پاسخى به اين کمبود در آموزش زبان به کودکان فارسى زبان است. تقويت مهارتهاى شفاهى، ايجاد انگيزه در بيان داستان يا مطلب، ايجاد لذت و شادى، گسترش گنجينهى واژگان کودک، رشد مهارتروان خوانى و بالا بردن درک مطلب، از ويژگيهاى اين کتابهاست. آموزگاران مىتوانند در کنار کتابهاى درسى که بر پايهى روش آوايى آماده شدهاند، از کتابهاى فارسيآموز بر پايهى روش تفکر مدار يا کلام مدار استفاده کنند و کودکان را در يک روند گام به گام، به کسب مهارتهاى خواندن خلاق يارى رسانند.
منابع براى مطالعه بيشتر: پيشگفتار فارسى آموز 1و 2. محمد هادى محمدى. نشر چيستا گامهاى نخستين به سوى خواندن. جوديس شيکدانز و ديگران؛ مترجمان احمد به پژوه و محمد جعفر کندى. تهران: سازمان انجمن اوليا و مربيان جمهورى اسلامى، ١٣٩١.
|
|||